نيست ، ولى معمولا ، آن را به سال 1349 / 750 ه . مىدانند . كتاب وى را مكمّل كيهان نگارى مكتب عرب و ايرانى توان شمرد كه پاره‌اى ملاحظات نجومى و طبيعى و جغرافيايى ، به معنى وسيع كلمه ، را بر آن افزوده است . كتاب يك مقدّمه ، سه مقاله ، و يك خاتمه دارد . مقدّمه شامل اطّلاعات معمولى از آسمان و ستارگان و فصول و وقت شناسى است ، با گزارشى از زمين ، طولها و عرضها ، و هفت اقليم . مقالهء اوّل از معادن و گياه و حيوان بحث مىكند ، مقالهء دوّم اختصاص به انسان دارد ( از نظر تشريح ) ، و مقالهء سوّم خاصّ جغرافياست كه چهار قسمت دارد : اوّلى از مكه و مدينه و مسجد اقصى سخن مىگويد ، دوّمى از ايران گفت و گو مىكند با استطرادهاى بسيار ، سوّمى از اقطار مجاور ايران كه روزگارى مطيع آن بوده است ، و چهارمى از مناطقى كه هرگز مطيع ايران نبوده است . در خاتمه مؤلّف از عجايب نواحى مختلف جهان بحث مىكند . 97 فصل دوّم از مقالهء سوّم مربوط به ايران ، از همه قسمتهاى ديگر پر ارزشتر است ، زيرا مبناى آن تنها بر منابع نوشته نيست ، بلكه مشاهدات نيز ضمن سفرهاى ادارى در نواحى مختلف ايران مورد استفاده قرار گرفته است . به علاوه ، مقام ديوانى موروث خاندان - اگر اين تعبير روا باشد - قزوينى را براى وصول به مدارج رسمى كمك كرده است . 98 طبق مكتب رايج قديم تنها از ايران سخن نمىكند ، بلكه از جزيره ، عراق ، و شرق افريقا نيز سخن دارد 99 ولى آسياى صغير و عراق و بخصوص ايران از نظر او اهمّيّت درجهء اوّل دارد . قزوينى از اسلاف جغرافى نويس خويش بخصوص ابن خرداذبه ، ياقوت ، و زكرياى قزوينى استفادهء بسيار كرده است و در توصيف فارس به نسبت زياد بر متن فارسى ابن بلخى تكيه دارد . 100 روش انتقادى او انكارپذير نيست ، زيرا كوركورانه مطالب گذشتگان را نقل نكرده بلكه به تكميل و گهگاه ، با كمك حوادث جارى دوران خويش ، به اصلاح آن پرداخته است . 101 اطّلاعات وى از وضع اجتماعى و اقتصادى ايران و مناطق مجاور آن به روزگار مغول و حتى به دوران سلجوقيان اهمّيّت فوق العاده دارد كه دربارهء دوران سلجوقيان از يك گزارش رسمى ، كه به روزگار ملكشاه و نيمهء دوّم قرن يازدهم فراهم شده ، استفاده كرده است . 102 دانش روسى در مطالعهء مطالب قزوينى در زمينهء تاريخ اقتصادى 103 و جغرافياى اقتصادى 104 نقش عمده داشته و كتاب او از لحاظ جغرافياى تاريخ اهمّيّت بسيار دارد ، زيرا گزارشى از وضع ايران به روزگار پس از سفر ماركوپولو به دست مىدهد . 105 عرصهء نوشته‌هاى جغرافيايى زبان فارسى در قرن چهاردهم به صورتى چشمگير گسترده شد و تنها به مراكز معتبر منحصر نماند . مثلا كتابى به نام صور اقاليم سبعه از شخصى به نام محمّد بن يحيى به سال 1347 / 748 ه . 106 كه مطالب آن نمودار اين نام نيست 107 در كرمان تأليف شده 108 و مؤلّف آن را به مبارز الدّين محمّد ( 1314 - 1358 / 713 - 759 ه . ) ، يكى از